علائم و مشخصات حک شده روی کلید مینیاتوری فقط اطلاعات شناسایی محصول نیستند. این نوشتهها نشان میدهند کلید برای چه جریانی طراحی شده، در چه شبکهای قابل استفاده است، هنگام اتصال کوتاه چه مقدار جریان را قطع میکند و با چه سرعتی نسبت به جریانهای لحظهای واکنش نشان میدهد.
عبارتهایی مانند C16، B10، ۶۰۰۰، ۲۳۰/400V و IEC 60898-1 هرکدام معنای مشخصی دارند. انتخاب کلید بدون شناخت این علائم ممکن است به قطع مکرر مدار، حفاظت ناکافی از کابل یا آسیب دیدن کلید هنگام اتصال کوتاه منجر شود.
کلید مینیاتوری یا MCB یک وسیله حفاظتی قابل وصل مجدد است و مدار را در برابر اضافه بار و اتصال کوتاه محافظت میکند. اصطلاح «فیوز مینیاتوری» در بازار رایج است، اما از نظر فنی این تجهیز با فیوز ذوب شونده تفاوت دارد. برای مشاهده مدلهای موجود میتوانید دسته کلید مینیاتوری و محافظ جان را بررسی کنید. ساختار کلید مینیاتوری شامل حفاظت حرارتی برای اضافه بار و حفاظت مغناطیسی برای اتصال کوتاه است.
محل و ترتیب نوشته ها در برندهای مختلف یکسان نیست، اما بیشتر کلیدهای مینیاتوری استاندارد اطلاعات زیر را روی بدنه خود دارند:
| علامت یا نوشته | معنی | نمونه کاربردی |
| B16، C16 یا D16 | منحنی قطع و جریان نامی | C16 یعنی تیپ C با جریان نامی ۱۶ آمپر |
| ۲۳۰/400V~ | ولتاژ نامی شبکه AC | مناسب شبکهای با ولتاژ مشخص شده توسط سازنده |
| ۶۰۰۰ یا 6kA | قدرت قطع اتصال کوتاه | توان قطع جریان خطا تا ۶۰۰۰ آمپر در شرایط آزمون |
| عدد ۳ زیر قدرت قطع | کلاس محدودکنندگی انرژی | کلاس انرژی ۳ |
| IEC/EN 60898-1 | استاندارد ساخت و آزمون | مناسب مصارف خانگی و کاربردهای مشابه |
| IEC/EN 60947-2 | استاندارد کلیدهای صنعتی | مناسب کاربرد تحت نظر افراد متخصص |
| I و O | وضعیت وصل و قطع | I به معنی وصل و O به معنی قطع |
| 1P، 2P، 3P یا 4P | تعداد پلها | کلید تک پل، دو پل، سه پل یا چهار پل |
| N | پل مربوط به نول | در کلیدهای 1P+N یا 3P+N |
| ۵۰/60Hz | فرکانس نامی | مناسب شبکه برق ۵۰ یا ۶۰ هرتز |
| کد محصول | مدل دقیق سازنده | برای دریافت دیتاشیت و بررسی اصالت |
| علامت ~ | جریان متناوب | کلید برای شبکه AC طراحی شده است |
| علامت + و – | قطب های DC | جهت اتصال باید مطابق علامت رعایت شود |
در نمونه معرفی شده توسط زیمنس، اطلاعاتی مانند برند، کد سفارش، عبارت C16، ولتاژ ۲۳۰/۴۰۰ ولت، قدرت قطع ۶۰۰۰ آمپر، کلاس انرژی ۳، علامت استاندارد و نقشه ترمینالها روی بدنه کلید دیده میشود.
یکی از مهمترین نوشتههای روی کلید مینیاتوری، ترکیب یک حرف و عدد است. در عبارت C16، حرف C نوع منحنی قطع و عدد ۱۶ جریان نامی کلید را نشان میدهد.
بنابراین:
جریان نامی به این معنا نیست که کلید به محض عبور جریان از ۱۶ آمپر فورا مدار را قطع میکند. عملکرد بخش حرارتی به مقدار اضافه جریان، مدت عبور آن و دمای محیط بستگی دارد. عدد جریان باید با سطح مقطع کابل، شرایط نصب و جریان مصرف کننده هماهنگ باشد.
حرف اول مشخص میکند بخش مغناطیسی کلید در چه محدودهای از جریان لحظهای عمل کند:
| تیپ کلید | محدوده عملکرد لحظهای مغناطیسی | کاربرد متداول |
| B | ۳ تا ۵ برابر جریان نامی | روشنایی، بارهای مقاومتی و مدارهای با جریان راه اندازی کم |
| C | ۵ تا ۱۰ برابر جریان نامی | پریزها، تجهیزات عمومی، موتورهای کوچک و بارهای با جریان راه اندازی متوسط |
| D | ۱۰ تا ۲۰ برابر جریان نامی | ترانسفورماتور، شیر برقی، موتور و بارهای دارای جریان هجومی زیاد |
برای مثال، بخش مغناطیسی یک کلید C16 در محدوده تقریبی ۸۰ تا ۱۶۰ آمپر وارد ناحیه عملکرد لحظهای میشود. این اعداد به بخش اتصال کوتاه مربوط هستند و نباید با عملکرد حرارتی در شرایط اضافه بار اشتباه گرفته شوند. محدودههای B، C و D در استاندارد IEC/EN 60898-1 به ترتیب ۳ تا ۵، ۵ تا ۱۰ و ۱۰ تا ۲۰ برابر جریان نامی تعریف شدهاند.
استفاده از تیپ C یا D فقط برای جلوگیری از قطع شدن مکرر کلید، راهکار درستی نیست. هرچه تیپ کلید به سمت D حرکت کند، جریان بیشتری برای عملکرد سریع بخش مغناطیسی لازم خواهد بود. به همین دلیل، امپدانس حلقه خطا و جریان اتصال کوتاه قابل دسترس نیز باید در انتخاب بررسی شوند.
عدد درج شده بعد از حرف منحنی، جریان نامی یا In کلید است. برای مثال، عدد ۱۰ در B10 یا عدد ۳۲ در C32 نشان میدهد کلید به ترتیب دارای جریان نامی ۱۰ و ۳۲ آمپر است.
جریان نامی باید براساس جریان مجاز کابل انتخاب شود، نه فقط توان دستگاه مصرف کننده. رابطه کلی انتخاب حفاظت به صورتی است که جریان کاری مدار از جریان نامی کلید بیشتر نباشد و جریان نامی کلید نیز از ظرفیت مجاز کابل بالاتر نرود.
نصب کلید ۳۲ آمپر روی کابلی که فقط توان عبور جریان کمتری دارد، حفاظت کابل را مختل میکند. در چنین شرایطی ممکن است کابل پیش از عملکرد کلید بیش از حد گرم شود. دمای محیط، نحوه عبور کابل، تعداد کابلهای مجاور و طول مسیر نیز بر ظرفیت واقعی کابل اثر دارند.
برای آشنایی بیشتر با جایگاه کلید مینیاتوری و سایر تجهیزات حفاظتی، مقاله تجهیزات تابلو برق صنعتی چیست؟ اطلاعات کاملتری ارائه میدهد.
عدد ۶۰۰۰ که معمولا داخل یک کادر مستطیلی درج میشود، قدرت قطع اتصال کوتاه کلید را برحسب آمپر نشان میدهد. عدد ۶۰۰۰ معادل ۶ کیلوآمپر است.
این مشخصه نشان میدهد کلید میتواند در شرایط آزمون استاندارد، جریان اتصال کوتاه تا ۶۰۰۰ آمپر را به شکل ایمن قطع کند. عدد ۶۰۰۰ به معنای جریان مصرفی کلید نیست و ارتباطی با جریان نامی ۱۶، ۲۵ یا ۳۲ آمپر ندارد.
قدرت قطع کلید باید مساوی یا بیشتر از جریان اتصال کوتاه احتمالی در محل نصب باشد. برای مثال، در نقطهای که جریان خطای محاسبه شده ۸ کیلوآمپر است، استفاده از کلید ۶ کیلوآمپر کافی نیست. در این شرایط باید کلیدی با قدرت قطع مناسب یا ترکیب حفاظتی تایید شده توسط سازنده انتخاب شود.
کلیدهای مینیاتوری با قدرت قطع ۶ و ۱۰ کیلوآمپر در بازار رایج هستند. انتخاب نهایی باید براساس محاسبات شبکه، فاصله از ترانسفورماتور، سطح مقطع کابل و امپدانس مسیر انجام گیرد. مشخصات رسمی محصولات هگر نیز قدرت قطع Icn را با مقادیر ۶ یا ۱۰ کیلوآمپر و مطابق IEC 60898-1 اعلام میکند.
در بعضی کلیدهای مینیاتوری، زیر عدد ۶۰۰۰ یک عدد کوچک مانند ۳ دیده میشود. این عدد نشان دهنده تعداد پلهای کلید نیست؛ بلکه کلاس محدودکنندگی انرژی کلید را مشخص میکند.
کلید مینیاتوری هنگام اتصال کوتاه تلاش میکند جریان خطا را پیش از رسیدن به بیشترین مقدار ممکن محدود کند. هرچه انرژی عبوری یا I²t کمتر باشد، تنش حرارتی و مکانیکی وارد شده به کابل و تجهیزات پایین دست نیز کاهش پیدا میکند.
کلاس انرژی ۳ در این سیستم نشانه بالاترین سطح محدودکنندگی تعریف شده برای این علامت گذاری است. البته عدد ۳ نباید به عنوان یک رتبه کلی برای کیفیت تمام اجزای کلید در نظر گرفته شود. در نمونه رسمی زیمنس، عدد ۶۰۰۰ نشان دهنده قدرت قطع ۶ کیلوآمپر و عدد زیر آن نشان دهنده کلاس محدودکنندگی انرژی ۳ است.
عبارت ۲۳۰/400V ولتاژ نامی قابل استفاده کلید را نشان میدهد. علامت موج یا ~ کنار ولتاژ نیز بیانگر طراحی محصول برای جریان متناوب یا AC است.
در شبکههای رایج، ۲۳۰ ولت معمولا ولتاژ فاز نسبت به نول و ۴۰۰ ولت ولتاژ میان دو فاز است. با این حال، نحوه استفاده دقیق به تعداد پل، مدل کلید و اطلاعات دیتاشیت سازنده بستگی دارد.
نباید یک کلید مخصوص AC را بدون بررسی مشخصات روی مدار DC نصب کرد. قطع قوس الکتریکی در جریان مستقیم دشوارتر است و کلیدهای DC ممکن است ساختار داخلی، تعداد پل مورد نیاز و محدودیت ولتاژ متفاوتی داشته باشند. استاندارد IEC 60898-1 مربوط به کلیدهای AC است و برای کلیدهای DC استانداردهای مجزایی مانند IEC 60898-3 وجود دارد.
اگر روی کلید DC علامت مثبت و منفی درج شده باشد، قطب بندی و جهت عبور جریان باید مطابق دستور سازنده رعایت شود. در برخی کلیدهای DC از آهنربای دائم برای هدایت و خاموش کردن قوس استفاده میشود و اتصال معکوس میتواند عملکرد قطع را مختل کند.
عدد ۵۰ یا ۶۰ هرتز فرکانس نامی شبکهای است که کلید برای کار در آن طراحی و آزمایش شده است. در ایران فرکانس شبکه برق ۵۰ هرتز است و کلیدی که عبارت 50Hz یا ۵۰/60Hz دارد، از نظر فرکانس با شبکه سازگار خواهد بود.
فرکانس معمولا کنار ولتاژ نامی درج میشود، اما ممکن است در بعضی محصولات فقط داخل دیتاشیت فنی وجود داشته باشد. استاندارد IEC 60898-1 کلیدهای AC با فرکانس ۵۰، ۶۰ یا ۵۰/۶۰ هرتز را پوشش می دهد.
عبارت IEC/EN 60898-1 نشان میدهد کلید براساس الزامات مربوط به حفاظت اضافه جریان در تاسیسات خانگی و کاربردهای مشابه طراحی و آزمون شده است. این استاندارد برای کلیدهای AC قابل استفاده توسط افراد عادی تدوین شده و مشخصاتی مانند جریان نامی، ولتاژ، منحنی قطع و قدرت قطع را پوشش میدهد.
نسخه تجمیع شده فعلی این استاندارد IEC 60898-1:2015+A1:2019 است. دامنه آن کلیدهای AC با ولتاژ نامی حداکثر ۴۴۰ ولت، جریان نامی حداکثر ۱۲۵ آمپر و ظرفیت اتصال کوتاه نامی حداکثر ۲۵ کیلوآمپر را شامل میشود.
وجود شماره استاندارد روی بدنه به تنهایی برای تایید اصالت کافی نیست. کد محصول باید در کاتالوگ سازنده قابل بررسی باشد و مشخصات درج شده روی بدنه، بسته بندی و دیتاشیت با یکدیگر تطابق داشته باشند.
گاهی روی یک کلید مینیاتوری علاوه بر IEC 60898-1، شماره IEC 60947-2 نیز دیده میشود. استاندارد IEC 60947-2 برای کلیدهایی تدوین شده که در محیطهای صنعتی و توسط افراد آموزش دیده یا متخصص نصب و بهره برداری میشوند. نسخه فعلی این استاندارد IEC 60947-2:2024 است.
در محصولات مطابق IEC 60898-1 معمولا ظرفیت اتصال کوتاه با Icn مشخص میشود. در تجهیزات مطابق IEC 60947-2 ممکن است علائم زیر نیز دیده شوند:
نباید مقدار Icn را بدون بررسی دیتاشیت دقیقا معادل Icu یا Ics در نظر گرفت؛ زیرا شرایط آزمون و معیارهای عملکرد پس از قطع در دو استاندارد یکسان نیستند. بعضی کلیدها هر دو استاندارد را پوشش میدهند و مقادیر متفاوتی برای هرکدام دارند. محصولات رسمی هگر نیز برای یک کلید مشخص، Icn مطابق IEC 60898-1 و Icu یا Ics مطابق IEC 60947-2 را جداگانه اعلام میکنند.
تعداد پل مشخص میکند کلید چند هادی مدار را به صورت همزمان قطع میکند. این مشخصه ممکن است به شکل 1P، 1P+N، 2P، 3P، 3P+N و 4P یا به وسیله نقشه شماتیک روی بدنه نمایش داده شود.
در مدلهای 1P+N و 3P+N، پل نول معمولا با حرف N مشخص میشود و لزوما حفاظت حرارتی و مغناطیسی مستقل ندارد. تفاوت دقیق 2P با 1P+N باید از روی نقشه حک شده و دیتاشیت بررسی شود. در کلیدهای چند پل، خط چین میان نماد کنتاکتها نشان دهنده اتصال مکانیکی پلها و قطع همزمان آنهاست.
دو علامت I و O وضعیت کلید را نشان میدهند:
برخی مدلها علاوه بر موقعیت اهرم، یک نشانگر رنگی برای نمایش وضعیت واقعی کنتاکتها دارند. برای مثال، ممکن است رنگ قرمز وضعیت وصل و رنگ سبز وضعیت قطع را نمایش دهد. مفهوم رنگها باید براساس راهنمای همان برند بررسی شود و نباید برای تمام سازندگان یکسان فرض شود.
کلیدی که به علت خطا تریپ کرده است، ممکن است اهرم آن در موقعیت میانی قرار بگیرد. پیش از وصل مجدد، ابتدا باید علت اضافه بار یا اتصال کوتاه مشخص شود. صرفا بالا بردن دوباره اهرم بدون عیب یابی میتواند خطرناک باشد.
روی بعضی کلیدهای مینیاتوری، ترمینالها با اعدادی مانند ۱ و ۲ یا ۱، ۳، ۵ و ۲، ۴، ۶ مشخص میشوند. این اعداد برای شناسایی مسیر هر پل در نقشه و هنگام سیم کشی کاربرد دارند.
نباید همیشه فرض کرد که برق باید از بالای تمام کلیدهای مینیاتوری وارد شود. نحوه تغذیه از بالا یا پایین ممکن است براساس طراحی سازنده، استاندارد محلی، استفاده از شینه و نوع کلید متفاوت باشد. راهنمای محصول و نقشه ترمینالها مرجع اصلی هستند. زیمنس نیز اشاره میکند که در برخی مناطق ورودی پایین و در بعضی مناطق ورودی بالا رایج است.
در کلیدهای DC قطب دار، جهت ورودی اهمیت بیشتری دارد و علامت مثبت و منفی باید دقیقا رعایت شود.
نام برند و کد مدل برای پیدا کردن دیتاشیت، بررسی مشخصات و شناسایی محصول ضروری هستند. دو کلید با ظاهر یکسان و عبارت C16 ممکن است از نظر قدرت قطع، تعداد پل، ولتاژ DC یا AC، گشتاور ترمینال و دامنه دمای کاری متفاوت باشند.
علائمی مانند VDE، CE یا سایر تاییدیههای ملی و بین المللی نیز ممکن است روی بدنه درج شوند. وجود یک لوگو به تنهایی نباید معیار خرید باشد. مشخصات محصول باید در وب سایت یا کاتالوگ رسمی سازنده قابل جستجو باشد و کد فنی روی کلید با بسته بندی آن تطابق داشته باشد. در محصولات ABB نیز اطلاعات فنی و علائم تاییدیه به شکل حک لیزری روی بدنه درج میشوند تا پس از نصب قابل مشاهده باشند.
فرض کنید روی یک کلید عبارتهای زیر نوشته شده است:
C16 – ۲۳۰/400V~ – ۶۰۰۰ – ۳ – IEC/EN 60898-1
معنی مشخصات این کلید به ترتیب چنین است:
از روی این اطلاعات هنوز نمیتوان گفت کلید برای یک مدار مشخص کاملا مناسب است. سطح مقطع کابل، جریان بار، جریان راه اندازی، جریان اتصال کوتاه احتمالی، تعداد پل و شرایط محیطی نیز باید بررسی شوند.
اشتباه گرفتن ۶۰۰۰ با جریان نامی
عدد ۶۰۰۰ قدرت قطع اتصال کوتاه است. جریان نامی کلید همان عددی است که بعد از حرف B، C یا D قرار دارد.
تصور اینکه عدد ۳ تعداد پلهاست
عدد کوچک زیر قدرت قطع، کلاس محدودکنندگی انرژی را نشان میدهد. تعداد پلها از شکل بدنه، علامت 1P تا 4P یا نقشه شماتیک مشخص میشود.
انتخاب آمپر بالاتر برای جلوگیری از قطع شدن
بالا بردن آمپر بدون بررسی کابل میتواند حفاظت مدار را از بین ببرد. ابتدا باید دلیل تریپ، جریان واقعی بار و سطح مقطع هادی بررسی شود.
جایگزین کردن تیپ B با C یا D بدون محاسبه
تیپ C و D جریان لحظهای بیشتری را تحمل میکنند. در صورت پایین بودن جریان اتصال کوتاه، ممکن است کلید در زمان لازم وارد ناحیه قطع سریع نشود.
تصور اینکه کلید مینیاتوری نشتی جریان را تشخیص میدهد
کلید مینیاتوری فقط اضافه بار و اتصال کوتاه را تشخیص میدهد. برای حفاظت در برابر نشتی جریان و کاهش خطر برق گرفتگی باید از کلید محافظ جان یا کلید ترکیبی RCBO مناسب استفاده شود.
استفاده از کلید AC در مدار DC
وجود عبارت ۲۳۰/400V~ به معنای مناسب بودن کلید برای AC است. استفاده در DC فقط زمانی مجاز است که ولتاژ، تعداد پل، قطب بندی و قدرت قطع DC توسط سازنده اعلام شده باشد.
برای انتخاب یک کلید مینیاتوری مناسب، مشخصات روی بدنه را با نیاز مدار تطبیق دهید:
انتخاب کلید مینیاتوری فقط براساس آمپر یا قیمت، روش مطمئنی نیست. مجموعه علائم روی بدنه باید در کنار محاسبات مدار بررسی شود.
۱- معنی C16 روی فیوز مینیاتوری چیست؟
حرف C منحنی قطع مغناطیسی و عدد ۱۶ جریان نامی کلید را نشان میدهد. بخش مغناطیسی کلید C16 در محدوده ۵ تا ۱۰ برابر جریان نامی وارد ناحیه عملکرد لحظهای میشود.
۲- تفاوت B16 و C16 چیست؟
هر دو کلید جریان نامی ۱۶ آمپر دارند، اما B16 در برابر جریان لحظهای حساستر است. تیپ B در محدوده ۳ تا ۵ برابر و تیپ C در محدوده ۵ تا ۱۰ برابر جریان نامی وارد ناحیه قطع مغناطیسی میشود.
۳- عدد ۶۰۰۰ روی کلید مینیاتوری چیست؟
این عدد قدرت قطع اتصال کوتاه را نشان میدهد. کلید دارای علامت ۶۰۰۰، ظرفیت قطع نامی ۶ کیلوآمپر را مطابق استاندارد درج شده دارد.
۴- آیا کلید C16 همیشه برای پریز مناسب است؟
خیر. انتخاب کلید به سطح مقطع کابل، روش نصب، جریان مصرف کننده، جریان اتصال کوتاه و الزامات پروژه وابسته است. عبارت C16 به تنهایی برای تایید مناسب بودن کلید کافی نیست.
۵- آیا کلید مینیاتوری از برق گرفتگی جلوگیری میکند؟
کلید مینیاتوری برای حفاظت اضافه بار و اتصال کوتاه طراحی شده است. حفاظت نشتی جریان و برق گرفتگی به کلید محافظ جان یا RCBO مناسب نیاز دارد.
شناخت معنی علائم و مشخصات حک شده روی کلید مینیاتوری، اولین مرحله برای انتخاب صحیح این تجهیز است. عبارتهایی مانند C16، ۶۰۰۰، ۲۳۰/400V و IEC 60898-1 اطلاعات متفاوتی درباره جریان نامی، منحنی قطع، قدرت قطع، ولتاژ کاری و استاندارد محصول ارائه میکنند.
با این حال، خواندن نوشتههای روی کلید جای محاسبات فنی را نمیگیرد. جریان مصرف کننده، سطح مقطع کابل، جریان راه اندازی، قدرت اتصال کوتاه شبکه و تعداد پلها باید همزمان بررسی شوند. برای مشاهده و مقایسه مدلهای موجود میتوانید به دسته کلید مینیاتوری و محافظ جان در فروشگاه توان نیرو مراجعه کنید.
